Tijdens het eerste congres van de European Union of Medical Specialists (UEMS) stond de gezondheid van artsen centraal in de discussies. Met artsen die soms het equivalent van vijftien maanden werk in twaalf maanden verrichten, 90% van de anesthesisten die te maken hebben met werkgerelateerde vermoeidheid en 62% van de spoedeisendehulp-artsen die ten minste één symptoom van burn-out vertonen, pleitten verschillende deskundigen voor een betere erkenning van de risico's die aan de uitoefening van het medisch beroep verbonden zijn.

Volgens dr. Alessandra Spedicato, voorzitter van de European Federation of Salaried Doctors (FEMS), vertoont de medische praktijk de kenmerken van zwaar werk: langdurige blootstelling aan fysieke, psychosociale, organisatorische en werkritme-gerelateerde belastingen. Het recht op omstandigheden die de gezondheid, veiligheid en waardigheid respecteren, moet ook gelden voor zorgverleners.

Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen gevaarlijk werk en zwaar werk. Het eerste stelt bloot aan een specifiek risico, zoals straling. Het tweede komt neer op een geleidelijke slijtage als gevolg van de herhaling van meerdere belastingfactoren. Het medische beroep bevindt zich in een grijs gebied: het berust niet altijd op één enkel gevaar, maar op de opeenstapeling van wachtdiensten, nachtwerk, lange werkdagen, klinische druk en professionele verantwoordelijkheid.

Slaapstoornissen, hart- en vaatziekten, verhoogd risico op kanker... De risico's voor de gezondheid van zorgverleners zijn uitgebreid gedocumenteerd. Toch erkent volgens de FEMS geen enkel Europees land het medische beroep vandaag de dag volledig als zwaar werk. De kloof tussen de principes en de praktijk blijft groot. De Europese richtlijn inzake arbeidstijd zou artsen moeten beschermen, maar de toepassing ervan stuit op personeelstekorten en organisaties waar rusttijden soms slechts theoretisch bestaan. De FEMS haalt het voorbeeld van Kroatië aan, waar sommige artsen in twaalf maanden het equivalent van vijftien maanden werk zouden verrichten.

Om uit een louter declaratief debat te komen, werkt de FEMS aan een index voor beroepsmatige belasting, gebaseerd op objectieve indicatoren zoals wachtdiensten, bereikbaarheidsdiensten, nachtwerk of de context waarin het beroep wordt uitgeoefend. Het doel is om meetbaar te maken wat artsen uitput, zodat preventiemaatregelen kunnen worden afgestemd op het werkelijke niveau van belasting.

De geneeskunde en de opeenstapeling van blootstellingen
Volgens dr. Olga Gerbosch, een Belgische specialist in arbeidsgeneeskunde, kan eenzelfde werkvolume verschillende effecten hebben, afhankelijk van de fysieke conditie, de mentale en sociale middelen, de ervaring of de beschikbare ondersteuning. Zolang de eisen in evenwicht blijven met de middelen, kan stress stimulerend blijven. Wanneer dit evenwicht verstoord raakt, leidt dit tot vermoeidheid, uitputting, ziekte of zelfs arbeidsongeschiktheid.

Bij zorgprofessionals is de onbalans tussen werk en privéleven een realiteit. Het betreft 78% van de vrouwen en 73% van de mannen. Psychische stoornissen komen eveneens vaak voor: verschillende studies melden 28% depressie, 24% angststoornissen, 4% alcoholverslaving en 14% suïcidale gedachten. Burn-out is een van de belangrijkste redenen om het beroep te verlaten.

Het specifieke karakter van het medisch werk ligt in de combinatie van blootstellingen. Een arts kan te maken krijgen met ergonomische belasting, langdurige houdingen, verwondingen door scherpe of stekende voorwerpen, straling, lawaai, chemische stoffen, biologische agentia en onvoorspelbare omgevingen. Daar komen nog tijdsdruk, ploegendienst, administratieve overbelasting, geweld, emotionele belasting en het stigma rond het vragen om psychologische hulp bij.

Op termijn kunnen deze factoren op elkaar inwerken. Lange werkuren, ontoereikende uitrusting of een conflict met een patiënt kunnen een ongeval in de hand werken; dit stelt de arts vervolgens bloot aan een biologisch risico en aan een toestand van angst of bezorgdheid over de loopbaan.

Preventie kan dus niet alleen berusten op individuele waakzaamheid. Voor dr. Olga Gerbosch komt het inschatten van het risico neer op het stellen van een diagnose en het nemen van preventieve maatregelen: voldoende personeel, veilige dienstroosters, minder administratie, ondersteuning door collega's, psychologische hulp, procedures tegen geweld en professionele autonomie.

Uitgeputte artsen, blootgestelde patiënten: de veiligheid van de zorg vanuit een ander perspectief
Voor Mirka Cikkelova, secretaris-generaal van de European Patient Safety Foundation, is vermoeidheid bij zorgverleners een signaal dat er iets mis is met het systeem. Als het eenmaal de overhand krijgt, gaat het verder dan het welzijn van de persoon zelf: het brengt de veiligheid van patiënten in gevaar, zorgt ervoor dat mensen sneller stoppen met werken, maakt het moeilijker om nieuwe dingen in te voeren en maakt de zorgsystemen kwetsbaarder.

Vermoeidheid vormt hier de kritieke schakel. Wat de patiënten betreft, zou één op de tien patiënten schade ondervinden tijdens ziekenhuiszorg, en vier op de tien in de eerstelijns- of ambulante zorg. Wat zorgverleners betreft, meldt 90% van de anesthesisten werkgerelateerde vermoeidheid, 62% van de spoedeisendehulpartsen minstens één symptoom van burn-out, en 40% van de huisartsen jonger dan 55 jaar symptomen van burn-out in tien OESO-landen.

Vermoeidheid kan de alertheid, de concentratie en de klinische besluitvorming beïnvloeden. Wanneer schade wordt voorkomen, is dat vaak omdat zorgverleners dit compenseren, maar dit heeft een prijs: vermoeidheid, fouten, trauma, vertrek en overbelasting voor de overgebleven teams.

Wanneer uitputting of trauma tot vertrek leidt, worden de kosten ook organisatorisch: het vervangen van een zorgverlener kost ongeveer 150.000 euro voor een arts en 50.000 euro voor een verpleegkundige.

Daarom stelt de European Patient Safety Foundation voor om vermoeidheid aan te pakken zoals dat al gebeurt in de luchtvaart, de nucleaire sector of het vervoer: als een betrouwbaarheidsrisico dat gemeten en beheerd moet worden. Haar campagne “Fighting Fatigue Together”, gelanceerd in 2023, heeft tot doel systemen voor vermoeidheidsrisicobeheer aan te passen aan de zorgsector, en tegelijkertijd de ondersteuning op het gebied van geestelijke gezondheid en de begeleiding na een kritieke gebeurtenis te versterken.